Fentanil
• Akrep sokmalarında kontrendikedir (zehir etkilerini potansiyelize edebilir).
• Bilinen aşırı duyarlılığı olan hastalarda kontrendikedir.
• Ek solunum veya merkezi sinir sistemi (MSS) depresyonunun zararlı olacağı durumlarda aşırı dikkatle kullanılmalıdır.
• Yaşlı, hasta veya düşkün hastılarda; mide-bağırsak tıkanıklığı, önceden var olan solunum sorunları veya böbrek/karaciğer yetmezliği olanlarda dikkatli kullanılmalıdır.
• Opioid analjezikler Centruroides türleri gibi akrep sokmalarından muzdarip hastalarda kontrendikedir.
Dozaj ve Uygulama Şekli (Türlere Göre)
KÖPEKLER VE KEDİLER:
• Perioperatif analjezi (Köpek): 10 µg/kg IV yükleme dozu, ardından 10 µg/kg/saat IV CRI. Alternatif olarak 2 – 10 µg/kg IV yükleme, ardından 2 – 10 µg/kg/saat IV CRI.
• Perioperatif analjezi (Kedi): 5 µg/kg IV yükleme dozu, ardından 5 µg/kg/saat IV CRI. Bolus IV, IM veya SC dozları (genellikle 5 – 8 µg/kg) CRI olmaksızın uygulanırsa etki süresi çok kısadır ve 1 ila 2 saatlik aralıklarla tekrarlanması gerekebilir.
• Acil hastada şiddetli ağrı: 10 – 50 µg/kg IV titre edilerek uygulanır; etkili doz saatlik IV CRI olarak kullanılır. Kontrendike olmadığı durumlarda NSAİİ'ler ile birlikte verilir. Ek analjezi için 4 mg/kg IV ketamin bolusu eklenebilir. Köpeklerde ayrıca 2 – 4 mg/kg IV lidokain bolusu, ardından 2 – 4 mg/kg/saat IV CRI eklenebilir; kedilerde 0.25 – 1 mg/kg IV lidokain bolusu, ardından 0.5 – 2 mg/kg/saat IV CRI eklenebilir.
• Epidural analjezi: 4 µg/kg fentanil, 0.2 mL koruyucu içermeyen salin veya lokal anestezik ile seyreltilerek epidural boşluğa verilir.
• Anestezik ajan: Tek başına kullanımda 20 – 40 µg/kg IV (veya SC, IM) bolus. MAC'i düşürmek ve intraoperatif ağrı kontrolü sağlamak için 5 – 20 µg/kg/saat (köpeklerde 40 µg/kg/saat'e kadar) IV CRI olarak uygulanabilir.
• GELİNCİKLER:
• Perioperatif analjezi ve adjuvan anestezik: Ameliyat öncesi 5 – 10 µg/kg IV, ardından ameliyat sırasında 0.3 – 0.4 mg/kg/saat IV ketamin ile birlikte 10 – 20 µg/kg/saat IV CRI fentanil. Ameliyat sonrası 0.3 – 0.4 mg/kg/saat IV ketamin ile birlikte 2 – 5 µg/kg/saat IV CRI fentanil.
• TAVŞANLAR / KEMİRGENLER / KÜÇÜK MEMELİLER:
• Perioperatif analjezi: 30 ila 60 dakikalık etki süresi için 5 – 20 µg/kg IV bolus.
• ATLAR:
• Analjezi: 5 dakikada verilen 10 µg/kg IV uygulama 30 dakikaya kadar analjezi sağlar.
• Parsiyel intravenöz anestezi (PIVA) protokolü: İzofluranın MAC değerini %18 azaltmak için 6 – 8 µg/kg/saat fentanil IV CRI uygulanmalıdır (plazma konsantrasyonu 13 ng/mL).
• KOYUNLAR / KEÇİLER:
• Anestezik ajan: 5 µg/kg/saat IV CRI izofluran MAC değerini düşürmezken, oksijen içinde izofluran ile birlikte 10 µg/kg/saat IV CRI kardiyorespiratuar stabiliteyi etkilemeden gereksinimi azaltmıştır. Keçilerde 15 µg/kg/saat ve üzeri dozlar şiddetli eksitatör davranışlarla ilişkilendirilmiştir.
• Epidural analjezi: Lübosakral epidural için 0.25 mg/kg bupivakain ile birlikte 4 µg/kg fentanil 180 dakika analjezi sağlamıştır.
Endikasyonlar ve Klinik Kullanım Sahası
Küçük hayvanlarda parenteral yolla kullanılan opioid analjezik
• Atklarda sürekli infüzyon (CRI) olarak potansiyel kullanım
• Köpeklerde ve kedilerde postoperatif ağrının ek kontrolü
• Kanser, pankreatit, aort tromboembolisi ve peritonit gibi spesifik olmayan, yaygın şiddetli ağrıların kontrolü
• Cerrahi sırasında inhalasyon anestezik gereksinimlerinin azaltılması (özellikle kardiyak fonksiyonu bozulmuş hastalarda avantajlıdır)
• Kritik hasta veya postoperatif hastalarda sürekli infüzyon (CRI) şeklinde analjezi sağlanması
Farmakolojik Özellikler ve Farmakokinetik
Fentanil, morfinden yaklaşık 80 ila 100 kat daha güçlü, kısa etkili bir mu-opioid agonistidir. Mu reseptörleri öncelikle beynin ağrı düzenleyici bölgelerinde, omuriliğin dorsal boynuzunda ve farklı periferik dokularda bulunur; opioidlerin analjezi, öfori, solunum depresyonu, fiziksel bağımlılık, miyozis ve hipotermik etkilerine katkıda bulunur. Opioid analjezik reseptörleri limbik sistemde, omurilikte, talamusta, hipotalamusta, striatumda ve beyin sapında yüksek konsantrasyonlarda bulunur; ayrıca sindirim sistemi, idrar yolu ve diğer düz kas dokularında da yer alır.
Tek doz IV enjeksiyon olarak kullanıldığında çoğu türde etki süresi nispeten kısadır.
• Köpekler: 10 µg/kg IV bolus hızla dağılır ve geniş bir dağılım hacmine (5 L/kg) sahiptir. Terminal eliminasyon yarı ömrü yaklaşık 45 dakikadır; toplam klerens 78 mL/dakika/kg'dır.
• Kediler: 5 µg/kg IV bolus ve ardından 2 saat boyunca 5 µg/kg/saat IV CRI uygulamasından sonra eliminasyon yarı ömrü 2.4 saat, ortalama sistemik klerens 1.4 L/kg/saat ve görünür dağılım hacmi 4.42 L/kg olarak kaydedilmiştir.
• Taylar (6-8, 20-22 ve 41-42 günlük): Ortalama dağılım hacimleri sırasıyla 3.55, 1.53 ve 1.82 L/kg; eliminasyon yarı ömürleri sırasıyla 49.3 dakika, 25.8 dakika ve 33.7 dakikadır.
Klinik Güvenlik, Kontrendikasyonlar ve Toksikoloji
• Akrep sokmalarında kontrendikedir (zehir etkilerini potansiyelize edebilir).
• Bilinen aşırı duyarlılığı olan hastalarda kontrendikedir.
• Ek solunum veya merkezi sinir sistemi (MSS) depresyonunun zararlı olacağı durumlarda aşırı dikkatle kullanılmalıdır.
• Yaşlı, hasta veya düşkün hastılarda; mide-bağırsak tıkanıklığı, önceden var olan solunum sorunları veya böbrek/karaciğer yetmezliği olanlarda dikkatli kullanılmalıdır.
• Opioid analjezikler Centruroides türleri gibi akrep sokmalarından muzdarip hastalarda kontrendikedir.
Opioidler plasentayı geçer. Sıçanlarda embriyosidal etkiler ve yavru hayatta kalma oranında düşüş görülmüştür.
• Çoğu narkotik agonist analjezik süte atılır, ancak emziren yavrular üzerindeki etkileri önemli olmayabilir.
Aşırı dozlar çoğu türde derin solunum ve/veya MSS depresyonuna neden olabilir. Yenidoğanlar yetişkin hayvanlara göre daha duyarlı olabilir. Diğer toksik etkiler arasında aşırı salivasyon, ataksi, bradikardi, hipotermi, ishal, kardiyovasküler çöküş, tremor, boyun sertliği ve nöbetler yer alır.
• Nalokson, fentanile bağlı solunum ve dolaşım depresyonunu tedavi etmek için tercih edilen ajandır. Masif doz aşımında nalokson tekrarlanmalı ve mekanik solunum desteği düşünülmelidir.
İlaç Etkileşimleri ve Kombinasyonlar
Ketamin gibi ajanlarla birlikte kullanıldığında ek analjezi sağlar. İnhalasyon anesteziklerinin MAC değerini yaklaşık %40 oranında düşürür.
ACE İnhibitörleri (örn. enalapril): Bradikardi, hipotansiyon ve ortostaz riskini artırabilir.
• Alfalokson: Fentanil köpeklerde alfalokson doz gereksinimini azaltır.
• İnhalan Anestezikler: İzofluran fentanil klerensini azaltır ve ortalama arter basıncını artırabilir. Birlikte kullanım bradikardi veya hipotansiyon riskini artırır.
• Antikolinerjik Ajanlar (örn. asepromazin, amitriptilin, atropin, klomipramin, hiyosiyamin): İdrar retansiyonu, kabızlık, MSS ve solunum depresyonu riskini artırabilir.
• Anjiyotensin Reseptör Blokörleri (ARB'ler, örn. telmisartan): Bradikardi, hipotansiyon ve ortostaz riskini artırabilir.
• Azol Antifungaller (örn. flukonazol, itrakonazol, ketokonazol): Fentanilin yarı ömrünü uzatabilir ve klerensini azaltabilir.
• Barbitüratlar (örn. pentobarbital, fenobarbital): MSS ve/veya solunum depresyonu riskini artırabilir.
• Benzodiazepinler (örn. diazepam, midazolam): MSS ve/veya solunum depresyonu riskini artırabilir.
• Beta-Blokörler (örn. atenolol, esmolol, propanolol): Bradikardi veya hipotansiyon üretebilir.
• Betanekol: Sindirim sistemi motilitesi üzerindeki olumlu etkilerini antagonize edebilir; kombinasyondan kaçının.
• Kalsiyum Kanal Blokörleri (örn. amlodipin, diltiazem): Bradikardi, hipotansiyon ve ortostaz riskini artırabilir.
• Kannabidiol: MSS depresyonu riskini artırabilir.
• Simetidin: Yarı ömrü artırabilir ve klerensi azaltabilir.
• Desmopresin: Su intoksikasyonu ve/veya hiponatremi riskini artırabilir.
• Dekstrometorfan: Serotonin sendromu riskini artırabilir.
• Diüretikler (örn. furosemid): Opioidler diüretiklerin terapötik etkilerini azaltabilir.
• Domperidon: Sindirim sistemi etkilerini antagonize edebilir.
• Karaciğer Enzim İndükleyicileri (örn. griseofulvin, mitotan, fenobarbital): Fentanil seviyelerini düşürebilir.
• Greyfurt Suyu: Yarı ömrü uzatabilir ve solunum depresyonu riskini artırabilir.
• İfosfamid: Nrotoksisite riskini artırabilir.
• İoheksol: İntratekal ioheksol ile nöbet riskini artırabilir.
• Loperamid: Kabızlık riskini artırabilir.
• Makrolid Antibiyotikler (örn. klaritromisin, eritromisin): Yarı ömrü uzatabilir ve solunum depresyonu riskini artırabilir.
• Monoamin Oksidaz İnhibitörleri (MAOİ; örn. amitraz, selegilin): Anksiyete, konfüzyon, hipotansiyon, solunum depresyonu riskini artırabilir; kombinasyondan kaçının.
• Metoklopramid: Prokinetik etkilerini antagonize edebilir.
• Nöromüsküler Bloke Edici Ajanlar: Taşikardi, bradikardi ve/veya hipotansiyon riskini artırabilir.
• Propofol: MSS ve kardiyorespiratuar depresyon riskini artırır.
• Serotonerjik Ajanlar (örn. fluoksetin, ondansetron): Serotonin sendromu riskini artırabilir; kombinasyondan kaçının.
• Tramadol: Nöbetler, serotonin sendromu, idrar retansiyonu ve kabızlık riskini artırabilir.
Klinik İzlem, Saklama ve Hasta Sahibi Notları
Analjezik etkinlik
• Kalp hızı, kan basıncı, pulse oksimetri, solunum hızı, ETCO2
• MSS etkileri (sedasyon, disfori, heyecan)
• Plazma amilaz ve lipaz değerleri (safra yolu basıncını artırabileceğinden 24 saate kadar artabilir)
Normal salin ve %5 Dekstroz (D5W) ile uyumludur.
• Klonidin, bupivakain, ropivakain ve ketamin ile uyumlu olduğu bildirilmiştir.
Işıktan korunarak kontrollü oda sıcaklığında saklanmalıdır. Asidik solüsyonlarda hidrolize olur.
Kedilerde miyozis veya midriazis yapabilir; hastaya yavaşça yaklaşın ve parlak ışıktan koruyun.
• Bazı hastalarda disfori veya ajitasyon görülebilir; hafif sakinleştiriciler gerekebilir.
• Kontrollü bir maddedir (C-II), güvenli ve kilitli bir alanda saklanmalıdır.
Veteriner İlaçlar 0 Preparat
Beşeri İlaçlar 6 İlaç
Literatür & Bilimsel Çalışmalar 0 Çalışma
Henüz akademik literatör eklenmemiş
DOI veya PMID numarası kullanarak ilk bilimsel makaleyi ekleyin.
Fentanil
Akademik Literatür & Çalışma Ekle
Makalenin DOI Numarasını (Örn: 10.1016/j.vetpar.2020.109123) veya PubMed ID (PMID) kodunu girerek künye bilgilerini ve Türkçe çevirili özetini yapay zeka ile otomatik çekebilirsiniz.